Aggregaat avonturen - deel 2

In deel 1 werd verteld dat we een heel bijzonder aggregaat hadden gevonden met de naam PU-6/TPS-1, maar dat het maar niet wilde lukken om te vinden voor welk apparaat dit aggregaat bedoeld was, totdat we op het idee kwamen om alleen op TPS-1 te gaan zoeken.

De AN/TPS-1 (SCR-603-T3) bleek een Light Transportable Aircraft Detector te zijn geweest. Hij was bedoeld om op tijd te waarschuwen dat er vijandelijke vliegtuigen aan kwamen. Hij werkte in de L-band, rond de 1100 Mhz, en kon vliegtuigen al zien die op 10.000 voet hoogte vlogen op een afstand van 160 zeemijlen. Hij werkte op basis van een magnetron systeem van 500KW, en stuurde 200 pulsen per seconde naar de antenne. Hij was ontworpen door Bell Labs, en was de opvolger van de Bell SCR-268, die tien keer zo zwaar was. Western Electric had vervolgens de fabricage op zich genomen. De TPS-1 was ook nog een flink ding, maar als je hem uit elkaar haalde kon je hem vervoeren in kisten die door een persoon nog te tillen waren, zelfs al moest je ze te voet een berg op sjouwen. Daarmee is natuurlijk wel bedoeld, goed te tillen voor de breedgeschouderde mariniers van toen. Er was door de marine speciaal om een klein en licht systeem gevraagd, want er was op dat moment geen draagbaar radarsysteem voorhanden. Maar een voertuig moest je toch hebben voor het hele ding, want het waren wel tien kisten.

De TPS-1 kon in enkele uren opgebouwd worden, en twee personen was voldoende voor de bediening. Hij bestond uit een aantal apparaten die aan elkaar gekoppeld moesten worden, de antenne, en de PU6 natuurlijk. De apparaten stapelde je op elkaar tot je een stevige toren kreeg met helemaal bovenop de toren de motor die de antenne rond draaide. Het geheel paste in een niet al te grote tent, die je er nog bij kreeg ook. Je moest die toren tuien alsof het een mast was, anders viel hij om door de wind die de antenne ving bij slecht weer. De antenne was niet een ronde schotel maar een gebogen rechthoek die vrij groot was. De antenne draaide rond wanneer de radar aan stond, zoals we dat nu ook nog van radar gewend zijn. De apparatuur gaf informatie op twee kleine ronde beeldschermen, een overzicht van de omgeving op het ene en de afstand van de naderende objecten op het andere.

De afstand werd gedaan op een “A-scope”. Dit zag er uit als een horizontale lijn met een grote puls links (de uitgezonden puls) en een of meer kleine pulsjes verderop de lijn (de echos). Aan de ruimte tussen de twee pulsen was de afstand van de naderende objecten exact af te lezen. Natuurlijk alleen wanneer de antenne er precies heen wees. Je kon ook zien hoe groot ongeveer het naderende object was aan de hoogte van de echopuls. Het andere scherm heette het “PPI” scherm, de Plan Position Indicator. Hierop zag je in het klein je omgeving. Dit zag er al uit zoals we radar gewend zijn van de TV, een grote witte vlek voor land, en kleine streepjes voor schepen bijvoorbeeld. Je zag op het PPI scherm een interessant object aankomen, en wanneer de antenne weer naar het object toe draaide, keek je gauw op het A scherm voor een exacte afstandsmeting. Hoe hoog een vliegtuig vloog was zeer moeilijk te zien, maar hier was de TPS-1 als early warning system ook niet voor bedoeld. Je was al heel tevreden dat je kon zien dat er wat aan kwam. De grotere radar systemen hadden een B scope, waarop de hoogte wel te zien was. De TPS-1 had alleen de A scope en de PPI scope.

De 400 Hz van de 120 volt wisselspanning van de PU6 was nu wel verklaard, want transformatoren die werken op 400 Hz zijn voor hetzelfde vermogen veel kleiner en lichter van gewicht dan transformatoren voor 50Hz. Ook de condensatoren van de voedingen hoefden niet zo groot te zijn. Elke kilo winst was er natuurlijk een voor een apparaat wat draagbaar moest zijn. Vandaar ook het gebruik van 400 Hz wisselspanning in vliegtuigen, daar is elke kilo minder ook een grote winst. Voor de TPS-1 kon men natuurlijk reeds bestaande transformatoren bedoeld voor vliegtuigapparatuur makkelijk inzetten zonder nieuwe transformatoren te hoeven bedenken, dat scheelde weer tijd tijdens het ontwerpen.

De TPS-1 werd voornamelijk gebruikt bij de gevechten op de eilanden in de stille oceaan, waar hij snel opgebouwd kon worden in een pas veroverd gebied, om in de gaten te kunnen houden of er vijandelijke vliegbewegingen waren. De TPS-1 was bijvoorbeeld de eerste radarinstallatie die werd opgebouwd tijdens de verovering van Iwo Jima en Okinawa. Er is een wereldberoemde foto waarop je Amerikaanse mariniers de vlag ziet hijsen op de top van de vulkaan Suribachi op Iwo Jima, nadat ze de Japanse artillerie op die berg hadden uitgeschakeld. Maar de mariniers waren niet die top op geklommen alleen voor die vlag. Vlak achter de mannen met de vlag liepen de mannen met de TPS-1, zodat ze de Japanse kamikaze vliegtuigen konden zien aankomen en op tijd hun maten op het strand en op de vele schepen op zee konden waarschuwen. Vele levens zijn hierdoor gespaard.

De TPS-1 was een eenvoudig systeem maar deed toch prima dienst omdat hij zo snel opgebouwd en eenvoudig bediend kon worden, en uitstekend voldeed als vroege waarschuwing dat er wat aan kwam. Als de stofwolken wat waren gaan liggen kon men de tijd nemen om een betere radarinstallatie van een ander type te plaatsen, en kon de TPS-1 weer worden ingepakt om verderop aan het front weer te worden opgebouwd. Die andere radars zaten ingebouwd in grote aanhangwagens of opleggers en moesten door een heel team mensen vervoerd en bediend worden. Die waren wel nauwkeurig en konden ook hoogte meten, maar ze waren niet echt mobiel.

Na de oorlog is men nog lang doorgegaan met het gebruik van de TPS-1, en ook aan geallieerde landen zijn er veel verkocht. De RAF van Groot-Brittanie gebruikte ze bijvoorbeeld, en Zweden had een aantal jaren een belangrijk deel van zijn luchtverdediging gebaseerd op de TPS-1. Dat is vermoedelijk de reden dat er een PU6 generator in Nederland terecht is gekomen, hij zal wel zijn wonderlijke reizen door surplusland in Zweden zijn begonnen. Hij reist nog niet zo heel lang, vergelijkend gesproken, want pas in 1983 zijn de laatste TPS-1 installaties in Zweden uit dienst gegaan.

Wordt vervolgd